Marking palatalization
A study of early 19th-century orthographic reform in Estonian
Keywords: Estonian orthography, palatalization, historical sociolinguistics, Otto Wilhelm Masing, 19th century, document analysis
Palatalization is not indicated in standard Estonian orthography. In the 1820s, Otto Wilhelm Masing proposed marking palatalization with a small dot placed beneath the vowel preceding the palatalized consonant. This article examines the extent to which Masing’s proposal was adopted and explores the reasons why the palatalization mark ultimately failed to become part of standard written Estonian. Masing also introduced the letter õ to distinguish between the sounds ö /ø/ and õ /ɤ/ in writing. That innovation was successful, even though – much like palatalization – õ varied regionally in pronunciation and the new character made printing more costly.
Only a few printers and authors experimented with the palatalization mark, and all but two soon abandoned it. The only ones who remained committed to the idea were Heinrich Rosenplänter and Masing himself. However, they were unable to provide clear rules for when the palatalization mark should be used and were inconsistent in applying it. As a result, neither any printed texts nor the spoken language of the time offered a reliable model or standard for marking palatalization. Although the palatalization mark never caught on in general writing, it was adopted to some extent by authors of primers, who used it in the earliest stages of reading instruction.
Külli Prillop (b. 1974), PhD, University of Tartu, Institute of Estonian and General Linguistics, Researcher of Estonian Phonology (Jakobi 2, 51005 Tartu), kulli.prillop@ut.ee
Külli Habicht (b. 1964), PhD, University of Tartu, Institute of Estonian and General Linguistics, Associate Professor of Estonian Language (Jakobi 2, 51005 Tartu), kulli.habicht@ut.ee
Kristiina Praakli (b. 1977), PhD, University of Tartu, Associate Professor of Applied Linguistics (Jakobi 2, 51005 Tartu), kristiina.praakli@ut.ee
Kirjandus
ARHIIVIALLIKAD
Eesti Kirjandusmuuseumi (EKM) Eesti Kultuurilooline Arhiiv (EKLA)
f 252 – Vennastekogudus
f 192 – Õpetatud Eesti Selts
Rahvusarhiiv (RA)
EAA.1216 – EELK Kuusalu kogudus
EAA.1227 – EELK Kadrina kogudus
EAA.1256 – EELK Kodavere kogudus
EAA.1257 – EELK Kursi kogudus
EAA.1258 – EELK Maarja-Magdaleena kogudus
EAA.1261 – EELK Palamuse kogudus
EAA.1265 – EELK Torma kogudus
EAA.1266 – EELK Äksi kogudus
EAA.1268 – EELK Rõuge kogudus
EAA.1269 – EELK Räpina kogudus
EAA.1271 – EELK Vastseliina kogudus
EAA.1275 – EELK Halliste kogudus
EAA.1276 – EELK Karksi kogudus
EAA.1279 – EELK Pärnu Eliisabeti kogudus
EAA.1296 – EELK Helme kogudus
EAA.1298 – EELK Sangaste kogudus
EAA.2434 – EELK Laiuse kogudus
VEEBIVARAD
Vallakohtud = Vallakohtute ühisloome. https://www.ra.ee/vallakohtud/
KIRJANDUS
Ahrens, Eduard 1843. Grammatik der Ehstnischen Sprache Revalschen Dialektes. 1. osa. Formenlehre. Reval: Heinrich Laakmann.
Akermann, Franz 1841. ABD ja Luggemisse Ramat. Tarto: H. Laakmann.
Akermann, Franz 1855. Luggemisse ramat laste kolitamisse tarwis. Tarto: H. Laakmann.
Annus, Endel (toim) 2000. Eestikeelne raamat 1525−1850. (Eesti retrospektiivne rahvusbibliograafia 1.) Koost Tiina Aasmann, E. Annus, Ülvi Kalpus, Pärja Miljan. Tallinn: Eesti Teaduste Akadeemia Kirjastus.
Anvelt, Leo 1979. O. W. Masing ja kaasaegsed. Lisandusi nende tundmiseks. Tallinn: Eesti Raamat.
Bergs, Alexander 2005. Social Networks and Historical Sociolinguistics: Studies in Morphosyntactic Variation in the Paston Letters (1421–1503). Toim Elizabeth Closs Traugott, Bernd Kortmann. (Topics in English Linguistics 51.) Berlin–New York: Mouton de Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110923223
Deutschbein, Karl 1883. Über die Resultate der Lautphysiologie mit Rücksicht auf unsere Schulen. – Archiv für das Studium der neueren Sprachen und Litteraturen, XXXVII, kd 70, lk 39–72.
Feldbach, Eduard 2013. Õ-täht tuli Kõrenduselt. – Vooremaa 4. V, lk 4; 11. V, lk 4.
Gehewe, Carl Heinrich Constantin 1841. Luggemisse Ramat laste kolitamisse tarwis. Eddimänne jaggo. Tarto: H. Laakmann.
Gutslaff, Johannes 1998 [1648]. Observationes grammaticae circa linguam Esthonicam. Grammatilisi vaatlusi eesti keelest. Tlk, koost Marju Lepajõe. Toim Jaak Peebo. Tartu: Tartu Ülikool.
Helle, Anton Thor 1732. Grammatica Esthonica oder: Eine Anweisung Zur Ehstnischen Sprache. – Kurtzgefaßte Anweisung Zur Ehstnischen Sprache. Välja andnud E. Gutsleff. Halle: Stephan Orban, lk 1–80.
Heller, Johann Friedrich 1822. Versuch über das Wesen und den Gebrauch der ehstn. Casen, besonders des sogenannten Nominativs, Genitivs und Accusativs. – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, XV v, lk 1–42.
Hirschhausen, Jacob Johann Anton 1821. Ueber einige Vorschläge zur Verbesserung der ehstnischen Orthographie. – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, XIII v, lk 1–27.
Hirschhausen, Jacob Johann Anton 1827. Ausführliche Anzeige und Beurteilung der Schrift: Beitrag zur Ehstnischen Orthographie von O. W. Masing. Reval: Johann Herrmann Gressel.
Hornung, Johann 1693. Grammatica Esthonica, brevi, Perspicuâ tamen methodo ad Dialectum Revaliensem. Riga: J. G. Wilcken.
Hupel, August Wilhelm 1780. Ehstnische Sprachlehre für beide Hauptdialekte, den revalschen und doerptschen; nebst einem vollständigen Wörterbuch. Riga–Leipzig: Johann Friedrich Hartknoch.
Hupel, August Wilhelm 1818. Ehstnische Sprachlehre für die beyden Hauptdialekte, den revalschen und dörptschen, nebst einem vollständigen ehstnischen Wörterbuche. Zweyte durchgängig verbesserte und vermehrte Auflage. Mitau: J. F. Steffenhagen und Sohn.
Ickelsamer, Valentin 1881 [1534]. Valentin Ickelsamers Teutsche grammatica. Toim Ludwig Kohler. Freiburg i. B. – Tübingen: Akademische Verlagsbuchhandlung von J. C. B. Mohr (P. Siebeck).
Kirjad I–IV = Otto Wilhelm Masingu kirjad Johann Heinrich Rosenplänterile 1814–1832. I: 1814–1818 (1995); II: 1819–1820 (1996); III: 1821–1823 (1996); IV: 1824–1832 (1997). Koost Leo Anvelt, Eva Aaver, Heli Laanekask, Abel Nagelmaa. Tartu: Eesti Kirjandusmuuseum.
Laanekask, Heli 2003. Otto Wilhelm Masing ja tartu keel ehk üksikisiku osast kirjakeele ajaloos. – Vana kirjakeel ühendab. (Tartu Ülikooli eesti keele õppetooli toimetised 24.) Toim Valve-Liivi Kingisepp. Tartu: Tartu Ülikooli Kirjastus, lk 129–180.
Laugaste, Gerda 1956. Konsonantide palatalisatsioon eesti keeles. (TRÜ toimetised 43. Ajaloo-keeleteaduskonna töid.) Tallinn: Eesti Riiklik Kirjastus, lk 74–85.
Luce, Johann Wilhelm Ludwig von 1816. Orthographischer Vorschlag. – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, VI v, lk 48–49.
Masing, Otto Wilhelm 1816. Ehstnische Originalblätter für Deutsche. 1. v. Dorpat: J. C. Schünmann.
Masing, Otto Wilhelm 1820. Vorschläge zur Verbesserung der Ehstnischen Schrift. Dorpat: J. C. Schünmann.
Masing, Otto Wilhelm 1821a. Luggemisse lehhed. Tarto: J. C. Schünmann.
Masing, Otto Wilhelm 1821b. Õppetus kuida neid luggemise lehti kassuga prukida. Tartu: J. C. Schünmann.
Masing, Otto Wilhelm 1822. Kirja ja õppetuse asjust. – Marahwa Näddala-Leht 8. II, nr 6, lk 42–46.
Masing, Otto Wilhelm 1823. Täieline ABD-Ramat, kust makele luggemist õiete õppida. Tartu: J. C. Schünmann.
Masing, Otto Wilhelm 1824. Beitrag zur Ehstnischen Orthographie. Dorpat: Schünmann.
Masing, Otto Wilhelm 1827. Beleuchtung der, über O. W. Masing’s Beitrag zur ehstnischen Orthographie, erschienenen Bemerkungen vom Verfasser des Beitrages zur ehstnischen Orthographie. Pernau: G. Marquardt.
Milroy, James 1992. Linguistic Variation and Change: On the Historical Sociolinguistics of English. (Language in Society 19.) Oxford, UK – Cambridge, USA: Blackwell.
Nevalainen, Terttu; Raumolin-Brunberg, Helena 2012. Historical sociolinguistics: Origins, motivations and paradigms. – The Handbook of Historical Sociolinguistics. (Blackwell Handbooks in Linguistics.) Toim Juan Manuel Hernández-Campoy, Juan Camilo Conde-Silvestre. Chichester: Wiley-Blackwell, lk 22–40. https://doi.org/10.1002/9781118257227.ch2
Piits, Liisi; Kalvik, Mari-Liis 2019. Palatalisatsioonist ühesilbilistes i-tüvelistes pika vokaaliga sõnades. Roos närtsis, sest vaas oli tühi. – Keel ja Kirjandus, nr 7, lk 513–533. https://doi.org/10.54013/kk740a1
Praakli, Kristiina; Pae, Taavi 2021. Õ. – Keel ja Kirjandus, nr 12, lk 1035–1057. https://doi.org/10.54013/kk768a1
Prillop, Külli 2020. O. W. Masingu kirjaviis. – Otto Wilhelm Masingu „Marahwa Näddala-Lehhe” sõnastik. Koost Valve-Liivi Kingisepp. Toim Külli Habicht, K. Prillop. Tartu: Tartu Ülikooli Kirjastus, lk 17−25.
Raag, Raimo 2008. Talurahva keelest riigikeeleks. Tartu: Atlex.
Reinthal, Carl Gottlieb 1845. Tarto maa-keele Abits kost latse wõiwa täwweste lugemist opi. Tarto: Laakmann.
Romaine, Suzanne 2009. Socio-Historical Linguistics: Its Status and Methodology. (Cambridge Studies in Linguistics 34.) Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511720130
Rosenplänter, Johann Heinrich 1813. Versuch bestimmte Regeln für die ehstnische Orthographie festzusetzen. – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, I v, lk 107–123.
Rosenplänter, Johann Heinrich 1818–1820. Kirjutusse-lehhed. Reval: D. Heinz.
Rosenplänter, Johann Heinrich 1821. Vorschläge, die ehstnische Orthographie betreffend. – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, XIII v, lk 47–73.
Rosenplänter, Johann Heinrich 1822a. Acht und sechzig gelegentliche Sprachbemerkungen aus Briefen des Herrn Propsts, Ober-Consistorial-Assessors und Ritters O. W. Masing. Gesammelt und nebst einer Bitte mitgetheilt von dem Herausgeber. – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, XV v, lk 42–61.
Rosenplänter, Johann Heinrich 1822b. Welche Wörter mit einem õ geschrieben werden müssen. – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, XIV v, lk 145–148.
Rosenplänter, Johann Heinrich 1823. Aaäbd … Perno: J. G. Marquardt.
Rosenplänter, Johann Heinrich 1825. Schema für die ehstnischen Protocollführer in den Gemeindegerichten. – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, XVII v, lk 129–143.
Ross, Kristiina (koost, toim) 2003. Uue ajastu misjonilingvist: Eduard Ahrens 200. Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus.
Teras, Pire 2018. /õ/ häälduse varieerumine. – Emakeele Seltsi aastaraamat 63 (2017). Peatoim Mati Erelt. Tallinn: Teaduste Akadeemia Kirjastus, lk 221–239. https://doi.org/10.3176/esa63.10
Unbekannte 1825. Giebt es wircklich eine bestimmte und unbestimmte Declination in der ehstnischen Sprache, und sind wohl alle Vorschläge, die ehstnische Orthographie betreffend, annehmbar? – Beiträge zur genauern Kenntniß der ehstnischen Sprache, XVII v, lk 1–25.