Pizarro in Estonia

English adaptations of August von Kotzebue’s works in Estonian libraries and their provenance

https://doi.org/10.54013/kk816a2

Keywords: August von Kotzebue, Richard Brinsley Sheridan, Baltic German, English, reception, provenance

Around 1800, the German dramatist August von Kotzebue was immensely popular in the Anglophone world. Since his fame as a playwright began in Tallinn and he was married to three noblewomen from Estonia, this article examines whether any of the numerous English adaptations of his works reached Estonia. Based on the collections of Estonian research libraries, it appears that only a few such texts have survived: Kotzebue’s memoirs describing his deportation to Siberia in 1800, and two adaptations of his play Die Spanier in Peru, one by Richard Brinsley Sheridan and another by Thomas Dutton. By analyzing marks of provenance and accession book entries, the study attempts to identify the owners of these volumes in order to determine the readership of English-language books in Estonia. It seems that the censorship policies of the Russian Empire around 1800 prevented the import of English editions at the height of Kotzebue’s fame in England (1798–1800). The earliest evidence of an adaptation in Estonia dates from 1819, the year of Kotzebue’s assassination, in Tartu. The copy of Sheridan’s Pizarro held at the Tallinn University Academic Library is probably a counterfeit edition of an English print (1799), very likely produced in Germany. It belonged either to the teacher and folklorist Alexander Heinrich Neus or Moritz Gedner, the censor of foreign newspapers in Riga, and entered the collection in 1867 or 1868. Dutton’s adaptation belonged to Friedrich Wilhelm Becker, a teacher at the Tallinn Gymnasium, and was donated in 1848. The interest in English appears in both cases to coincide with an interest in Swedish. One copy of the Siberian memoirs, translated by Benjamin Beresford (1802), belonged to Oskar Kallas, Estonian ambassador to the United Kingdom in 1922–1934, and is preserved in the Estonian Literary Museum. Another copy of this translation was acquired by the Tallinn University Academic Library in the 21st century, in 2006.

Kairit Kaur (b. 1978), PhD, University of Tartu (Ülikooli 16, 51003 Tartu), Chair of Comparative Literature, Research Fellow, kairit.kaur@ut.ee

Kirjandus

VEEBIVARAD

Berliner Klassik: Die Lästerschule. – Berliner Klassik. Eine Großstadtkultur um 1800. Hrsg. von der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, 2003–2013. https://berlinerklassik.bbaw.de/nationaltheater/theaterstueck/89

Berliner Klassik: Lohn der Wahrheit. – Berliner Klassik. Eine Großstadtkultur um 1800. Hrsg. von der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften, 2003–2013. https://berlinerklassik.bbaw.de/nationaltheater/theaterstueck/219

CERL HPB = Consortium of European Research Libraries. Heritage of the Printed Book Database. https://www.cerl.org/resources/hpb/main

Dekorationverzeichnis 1799 = Dekorationsverzeichnis zu dem Schauspiel Lohn der Wahrheit. Berlin, Anfang 1799. Ifflands Archiv. https://iffland.bbaw.de/dokumente/detail.xql?id=A0001363&v=5

E-kataloog ESTER. ester.ee

Geni: Carolina Elisabeth Weber. https://www.geni.com/people/Carolina-Elisabeth-Weber/6000000026657426887

Geni: Charlotta Böning. https://www.geni.com/people/Charlotta-B%C3%B6ning/6000000010973864220

Geni: Florine Friederike Gedner. https://www.geni.com/people/Florine-Friederike-Gedner/6000000034957056856

Geni: Franz Eduard Weber. https://www.geni.com/people/Franz-Eduard-Weber/6000000034730663933

Geni: Friedrich Wilhelm Becker. https://www.geni.com/people/Friedrich-Becker/6000000026656812870

Geni: Johann Friedrich Gerber. https://www.geni.com/people/Johann-Friedrich-Gerber/6000000017299143730

GenWiki. http://wiki-commons.genealogy.net/images/geogen/5/52/52e04aa96a2ae6ff90787447b15e4 84a_de.png

Ifflands Archiv, Von Samuel Georg Herdt. Berlin, 5. Dezember 1798. Mittwoch. https://iffland.bbaw.de/briefe/detail.xql?id=A0003060&v=5

Kirikuõpetajad XVI saj–1938 = Rootsi-Soome Mihkli koguduse õpetajad 16. saj. – 1938. Tallinna Rootsi-Mihkli kogudus. https://rootsi-mihkli.eelk.ee/ajalugu/kirikuopetajad/

Ylioppilasmatrikkeli 1640–1852. 28.9.1820 Moritz Gedner 13416. Helsingin yliopisto. https://ylioppilasmatrikkeli.fi/henkilo.php?id=13416

 

ARHIIVI- JA KÄSIKIRJALISED ALLIKAD

Eesti Rahvusarhiiv (Eesti Ajalooarhiiv, EAA)

EAA.178.1.2405. Геднер, Павел-Фридрих, канцелярский служащий (09.04.1834–15.06.1834).

EAA.402.7.5. Universität Tartu; Matrikkelbuch [Moritz Gedner].

EAA.858.1.3684. Akte in Nachlasssachen und Testamentssachen des Kollegienrates und Ritters Moritz Gedner (28.09.1866–07.11.1866).

EAA.1646.3.7512. Akte in Konfirmationssachen eines Hauskaufskontrakts zwischen dem Negozianten Robert Thorley und der Witwe des Ältesten Joachim Heinrich Danckwart Margaretha, geborene Sennenberg (19.04.1802).

EAA.3251. Kaubamaja Thorley Bolton. Warenhaus „Thorley-Bolton”. http://www.eha.ee/fondiloend/frames/fond_prop.php?id=2883

Eesti Rahvusraamatukogu (RaRa)

Tallinna Linnaarhiiv (TLA)

TLA.236.1.4a. Tauf-, Copulations- und Toten-Register (1603–1911) der St. Olai Kirche zu Reval.

TLA.236.2.9. Tallinna Oleviste kiriku II pihtkonna personaalraamat, 1872–1881.

TLA.237.1.26. Auszüge aus den Kirchenbüchern des Estländischen Consistorialbezirks. Bis zum Jahre 1913. II.Theil. Die Ritter u. Dom Kirche in Reval. Zusammengestellt von Wold. B. Hoyningen Huene. (mit einer kurzen Einleitung über die Domkirche).

TLA.239.1.3. Tallinna Soome-Rootsi Püha Mihkli kogudus, meetrikaraamatud, sündide ja surmajuhtumite registreerimise raamat, 1789–1817 [Revaler finnisch-schwedische St. Michaelis Gemeinde, Geburten- und Totenregister 1789–1817].

TLA.1212.1.55. Acta in Sachen der Buchhandlung F. Brockhaus wider Herrn Buchhändler P. Gedner in pto debiti (23.05.1832–12.09.1832).

Tallinna Ülikooli Akadeemiline Raamatukogu (TLÜAR) baltika kogu

Sissetulnud raamatute registreerimisraamatud

Estländische allgemeine Bibliothek. 1. Verliehene Bücher. 2. Abgegebene. 3. Hinzugekommene. [9.03.1844–10.09.1867]

Ehstländische öffentliche Bibliothek. Abschrift über die Anzahl der Bände und Werke in der Ehstländischen öffentlichen Bibliothek. Begonnen im Jahr 1863.

 

KIRJANDUS

Album 1859 = Album der Ehstländischen Ritter- und Domschule zu Reval vom 2. März 1834 und bis 2. März 1859. Toim Director Dr. Julius Kirchner. Reval: Lindfors Erben.

Album Academicum 1889 = Album Academicum der Kaiserlichen Universität Dorpat. Toim A. Hasselblatt (Dorpat), Dr. G. Otto (Mitau). Dorpat: Mattiesen.

Beilage 1825 = Beilage zu Nr. 16. des Ostsee-Provinzen-Blattes. Dienstag, 21. IV, lk 67–68.

Bey dem Danckwart und Sennenbergschen Hochzeits-Feste welches am 22sten Julii 1770 in Dorpat vergnügt begangen wurde, widmete gegenwärtiges Hirtenlied dem werthen Brautpaare ein ergebener Freund und Diener. gedruckt, Schloss Ober-Pahlen. [1770]. http://dspace.ut.ee/handle/10062/27584

BKA (ilmumas) = Balti kirjakultuuri ajalugu. Kirjandus. Peatoim Liina Lukas. Tartu: Tartu Ülikooli Kirjastus.

BLKÖ 1858 = Eckardt, Siegfried Gottfried, genannt Koch. – Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. 3. kd: Coremans–Eger, lk 419–421. https://de.wikisource.org/wiki/BLK%C3%96:Eckardt,_Siegfried_Gotthilf

BLKÖ 1865 = Kotzebue, August von. – Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich, enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben. Von Dr. Constant von Wurzbach. Wien. 13. kd: Kosarek–Lagkner, lk 45–54. https://de.wikisource.org/wiki/BLK%C3%96:Kotzebue,_August_von

Buchholtz, Alexander 1888. Deutsch-protestantische Kämpfe in den baltischen Provinzen Russlands. Leipzig: Duncker & Humblot.

Bürgerbuch Dorpat 1938 = Bürgerbuch der Stadt Dorpat, 1719–1797. Bearbeitet und herausgegeben von Axel C. G. Rosenberg. Tartu: Krüger.

Cantrell, Mike; Cantrell, Olga 2010. A Bolton-King-Beck-Klemm-Grootten family reunion! https://cantrell.cc/2010/05/12/a-grootten-family-reunion/

Couture, Selena; Dick, Alexander (toim) 2017. Richard Brinsley Sheridan, Pizarro: A Tragedy in Five Acts. (Broadview Editions.) Peterborough: Broadview Press.

DBBL = Deutschbaltisches biographisches Lexikon 1710–1960, im Auftrag der Baltischen Historischen Kommission begonnen von Olaf Welding und unter Mitarbeit von Erik Amburger und Georg von Krusenstjern hrsg. von Wilhelm Lenz. Köln–Wien: Böhlau, 1970.

Ebrard, Friedrich Clemens 2011. Neue Briefe Wilhelm von Humboldts an Schiller 1796–1803. Paderborn: Salzwasser. (Reprint des Originals von 1911.)

Eesti muusikalugu 2025 = Kristel Pappel, Toomas Siitan, Anu Schaper, Anu Kõlar, Heidi Heinmaa, Tiiu Ernits, Aleksandra Dolgopolova. Eesti muusikalugu. 1. kd. Peatoim T. Siitan. Tallinn: Eesti Muusika- ja Teatriakadeemia Kirjastus.

Estländische Gouvernements-Zeitung 16. VI 1858, nr 24, lk 421; 23. VI 1858, nr 25, lk 445; 21. VIII nr 29, lk 559.

Estländische Gouvernements-Zeitung 27. II 1871, lk 80.

ETBL = Eesti teaduse biograafiline leksikon. 3. kd. Peatoim Jaak Aaviksoo. Teadusajaloo ja Teadusfilosoofia Eesti Ühendus. Tallinn, 2013.

Friedenthal, Tiina-Erika 2020. Võitlus ja väitlus teatri üle Eesti- ja Liivimaal 18. sajandi lõpus ja 19. sajandi alguses. (Dissertationes theologiae Universitatis Tartuensis 40.) Tartu: Tartu Ülikooli Kirjastus. http://hdl.handle.net/10062/67086

Gerlach, Klaus; Liivrand, Harry; Pappel, Kristel (toim) 2016. August von Kotzebue im estnisch-deutschen Dialog. (Berliner Klassik 22.) Hannover: Wehrhahn.

Gosch, Marcella 1939. „Translators” of Kotzebue in England. – Monatshefte für Deutschen Unterricht, kd 31, nr 4, lk 175–183.

Honig & Zoonen, J. – Zaanse Papiergeschiedenis. http://zaansepapiergeschiedenis.nl/historie/familiebedrijven/honig-zoonen-j/

Jürjo, Indrek 2011. Eestimaa Kirjanduse Ühing 1842–1918. – Ideed ja ühiskond. Balti provintside mõtte- ja kultuuriloost 18.–19. sajandil. Koost Inna Põltsam-Jürjo, Tõnu Tannberg. Ajalooarhiiv, Tallinna Ülikooli Ajaloo Instituut. Tartu: Eesti Ajalooarhiiv, lk 226–281.

Kaur, Kairit 2018a. Inglise luule ja draama baltisaksa retseptsioonist. Eestimaa Kirjanduse Ühingu raamatukogu põhjal. – Keel ja Kirjandus, nr 5, lk 365−381. https://doi.org/10.54013/kk726a2

Kaur, Kairit 2018b. Totentanz and Graveyard Poetry: About the Baltic German Reception of English Graveyard Poetry. Tlk Lauri Pilter. – Methis. Studia humaniora Estonica, nr 21–22, lk 26−49. https://doi.org/10.7592/methis.v17i21/22.14583

Kaur, Kairit 2021a. „Ossiani lauludest” ja baltisakslaste ossianismist I. – Keel ja Kirjandus, nr 10, lk 886−902. https://doi.org/10.54013/kk766a3

Kaur, Kairit 2021b. „Ossiani lauludest” ja baltisakslaste ossianismist II. – Keel ja Kirjandus, nr 11, lk 985−1005. https://doi.org/10.54013/kk767a3

Kaur, Kairit 2021c. Erste Begegnungen: über Angelsachsen, England und Engländer in deutschbaltischen Zeitschriften um 1800. – Medien der Aufklärung – Aufklärung der Medien. Die baltische Aufklärung im europäischen Kontext. (Schriften des Bundesinstituts für Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa 86.) Toim Liina Lukas, Silke Pasewalck, Kaspar Renner, Vinzenz Hoppe. Berlin–Boston: De Gruyter Oldenbourg, lk 333−350. https://doi.org/10.1515/9783110774399-020

Kaur, Kairit 2023a. Eestimaa kirjanaise Christiane Gertrude von Kotzebue kujunemiskeskkonnast. – Muutused, ümberkorraldused, uuendused. Varauusaja arengujooned Eesti- ja Liivimaal 1520–1800. (Acta Universitatis Tallinnensis. Humaniora.) Toim Marten Seppel, Madis Maasing. Tallinn: TLÜ Kirjastus, lk 604−620.

Kaur, Kairit 2023b. The Seasons by James Thomson and the Baltic German Poetry about the Seasons in the Era of Baltic Enlightenment. – Interlitteraria, kd 28, nr 2, lk 301−315. https://doi.org/10.12697/IL.2023.28.2.9

Košenina, Alexander; Pappel, Kristel; Liivrand, Harry (toim) 2017. August von Kotzebue: Ein streitbarer und umstrittener Autor. (Berliner Klassik 25.) Hannover: Wehrhahn Verlag.

Kotzebue, August von 1843. August’s von Kotzebue ausgewählte prosaische Schriften. Enthaltend: die Romane, Erzählungen, Anekdoten und Miszellen. 45. kd. Wien: Klang.

Kotzebues Dramen. Ein Lexikon. Koost Johannes Birgfeld, Julia Bohnengel, Alexander Košenina. Hannover: Wehrhahn, 2011.

Lehrer-Album 1862 = Lehrer-Album des Revalschen Gymnasiums 1631–1862. Koost Alexander Julius Berting, Oberlehrer der griechischen Sprache. Reval: Gressel.

Löhndorf, Karl Ludwig 2009. Marmontel als intermediale Quelle. Neues zur Rezeptionsgeschichte von Jean-François Marmontels „Bestsellerroman” Les Incas, ou la destruction de l’empire du Pérou. Frankfurt am Main–Berlin–Bern–Bruxelles–New York–Oxford–Wien: Lang.

Matlaw, Myron 1955. English versions of Die Spanier in Peru. – Modern Language Quarterly, kd 16, nr 1, lk 63–67. https://doi.org/10.1215/00267929-16-1-63

Milburn Jr., Douglas 1969. The popular reaction to German drama in England at the end of the eighteenth century. – Rice University Studies, kd 55, nr 3, lk 149–162.

Narvaer Bürgerbuch = Narvaer Bürger- und Einwohnerbuch 1704–1840. Koost Dirk-Gerd Erpenbeck. Herne: Selbstverlag der AGoFF, 2014.

Neumann, Wilhelm 1919. Friedrich Franz Kosegarten. – Jahrbücher des Vereins für Mecklenburgische Geschichte und Altertumskunde, kd 83, lk 59–74.

Omanikumärgid vanaraamatus 2008 = Omanikumärgid vanaraamatus. Artiklite kogumik. Ownership Marks in Old Books: Collection of Articles. Владельческий знак на старинной книге: сборник статей. Koost, toim Larissa Petina. Tlk Ruth Hiie, Inna Saaret, Sirje Lusmägi. Tallinn: Eesti Rahvusraamatukogu.

Plumptre, Anne 1800. Sketch of the Life and Literary Career of Augustus von Kotzebue; with the Journal of his Tour to Paris, at the Close of the Year 1790. Written by himself. To which is subjoined, an Appendix, including a general Abstract of Kotzebue’s Works. London.

Reed, Susan 2014. How Jane Austen saved August von Kotzebue. – British Library. European Studies blog 27. VI. http://blogs.bl.uk/european/2014/06/how-jane-austen-saved-august-von-kotzebue.html

Reimo, Tiiu 1998. Eesti Akadeemiline Raamatukogu [Estnische Akademische Bibliothek]. – Handbuch deutscher historischer Buchbestände in Europa. Eine Übersicht über Sammlungen in ausgewählten Bibliotheken. Koost Bernhard Fabian. Kd 7.2, Finnland, Estland, Lettland, Litauen. Hildesheim–Zürich–New York: Olms-Weidmann, lk 85–92.

Reimo, Tiiu 2008. Anglofiil Eestis. Pilguheit Conrad Joseph de Nussi raamatukokku. – Omanikumärgid vanaraamatus. Artiklite kogumik. Ownership Marks in Old Books: Collection of Articles. Владельческий знак на старинной книге: сборник статей. Koost, toim Larissa Petina. Tlk Ruth Hiie, Inna Saaret, Sirje Lusmägi. Tallinn: Eesti Rahvusraamatukogu, lk 25–33.

Reimo, Tiiu; Robert, Kyra (koost) 1992. Eestimaa Kirjanduse Ühing 150 ja tema raamatukogu. Näituse kataloog. Tallinn: Eesti TA Raamatukogu.

Rigaer Theater- und Tonkünstler-Lexikon, nebst Geschichte des Rigaer Theaters und der Musikalischen Gesellschaft. Koost Moritz Rudolf. Riga: Kymmel, 1890.

Robert, Kyra 1962. Eesti NSV TA Keskraamatukogu koosseisu kuuluva Eestimaa Kirjanduse Ühingu raamatukogu ajalugu. (Diplomitöö.) ENSV Tartu Riiklik Ülikool, eesti kirjanduse ja rahvaluule kateeder, raamatukogunduse osakond. http://www.etera.ee/zoom/24172/view?page=1&p=separate&tool=info

Robert, Kyra 1992. Eestimaa Kirjanduse Ühing (1842–1940) ja tema raamatukogu. – Keel ja Kirjandus, nr 8, lk 449–458; nr 9, lk 535–543.

Rosen, Elisabeth von 1910. Rückblicke auf die Pflege der Schauspielkunst in Reval. Festschrift zur Eröffnung des neuen Theaters in Reval im September 1910 von Baronesse Elisabeth Rosen, hrsg. vom Revaler Deutschen Theaterverein. Melle (Hannover): Haag.

Saagpakk, Maris 2012. „Mit Bitterkeit werden wir nichts bessern” – die Tallinner (Revaler) Zeitschrift des Aufklärers August von Kotzebue. – Von Kotzebue bis Fleming. Sprach-, Literatur- und Kulturkontakt im Baltikum. Toim Mari Tarvas, Heiko F. Marten, M. Saagpakk, Aigi Heero, Helju Ridali, Merle Jung. Würzburg: Königshausen und Neumann, lk 81−102.

Saagpakk, Maris 2016. Die koloniale Liebe – zur Darstellung der nicht-standesgemäßen Beziehungen in den Revaler Stücken August von Kotzebues. – August von Kotzebue im estnisch-deutschen Dialog. (Berliner Klassik 22.) Toim Klaus Gerlach, Harry Liivrand, Kristel Pappel. Berlin: Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften, lk 75−86.

Saagpakk, Maris 2017. Zur Rezeption von Dramen August von Kotzebues in Estland. – August von Kotzebue: Ein streitbarer und umstrittener Autor. (Berliner Klassik 25.) Toim Alexander Košenina, Kristel Pappel, Harry Liivrand. Hannover: Akademie der Wissenschaften, lk 137−154.

Saagpakk, Maris 2018. August von Kotzebue im Kontext der estnischen Übersetzungsgeschichte. – Nordisch-Baltisches Germanistentreffen 2018. Abstracts. Kopenhagen, lk 35−36.

Saagpakk, Maris 2021. Die Dramabearbeitung als Übersetzung der Theaterkultur? August von Kotzebue’s Der Wirrwarr, oder der Muthwillige auf Estnisch. – Tysk(a) – saksa – vācu – vokiečių – þýska 2020. Teil 2: Germanistische Literatur- und Kulturwissenschaft. Ausgewählte Beiträge zum „XI. Nordisch-Baltischen Germanistentreffen” in Kopenhagen vom 26.–29. Juni 2018. (Nordeuropäische Arbeiten zur Literatur, Sprache und Kultur 11.) Toim Mirjam Gebauer, M. Saagpakk. Berlin: Peter Lang, lk 69−82.

Saagpakk, Maris 2022. Trivialliteratur als Weltliteratur. Die Rezeption August von Kotzebues im Osten Europas unter Berücksichtigung des Übersetzers August Kitzberg in Estland. – Jahrbuch für Internationale Germanistik. Wege der Germanistik in transkultureller Perspektive. Toim Laura Auteri, Natascia Barrale, Arianna Di Bella, Sabine Hoffmann. Bern: Peter Lang Verlag, lk 105−118. https://doi.org/10.3726/b19958

Sakova, Aija 2017. Valu, mälu, kirjandus. Kirjanduskriitikat ja vestlusi aastatest 2004–2017. Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus.

Schröter, Axel 2011. August von Kotzebue: Erfolgsautor zwischen Aufklärung, Klassik und Frühromantik. Weimar: WV, Weimarer Verlagsgesellschaft.

Seider, Friedrich Samuel 1881. Die Leiden des Pastors Seider: nebst anderen Seider betreffenden Mittheilungen, von ihm selbst geschrieben. Hrsg. von A. W. Fechner. Leipzig: Steinacker.

Strohschänk, Johannes 1992. William Dunlap und August von Kotzebue: deutsches Drama in New York um 1800 = William Dunlap and August von Kotzebue: German drama in New York around 1800. Stuttgart: Heinz.

Tarvas, Mari; Marten, Heiko F.; Saagpakk, Mari; Heero, Aigi; Ridali, Helju; Jung, Merle (toim) 2012. Von Kotzebue bis Fleming: Literatur-, Kultur- und Sprachkontakt im Baltikum. Würzburg: Königshausen und Neumann.

Teatrileksikon = Kotzebue, August von. – Eesti teatri biograafiline leksikon. Eesti Teatriliit. http://etbl.teatriliit.ee/artikkel/kotzebue_august_friedrich_ferdinand_von2

Thompson, L. F. 1928. Kotzebue. A survey of his progress in France, and England preceded by a consideration of the critical attitude to him in Germany. Paris: Champion.

Tiisel, Kaja 2001. Tallinna Toomkooli raamatukogu arengulugu ja koostis. – Vana Tallinn, kd 11, nr 15, lk 9–144.

Watson, George (toim) 1971. The New Cambridge Bibliography of English Literature. Kd 2, 1660–1800. Cambridge: Cambridge University Press.

Weber, Franz Eduard 1850. Rede bei der Jahresfeier der Stiftung des unter dem Schutz Ihrer kaiserlichen Hoheit der Frau Großfürstin Caesarewna Maria Alexandrowna stehenden Rettungshauses in Reval von Dr. Franz Eduard Weber, Oberlehrer der Religion an der Ritter- und Domschule in Reval, Director der pädagogischen Abtheilung der Ehstländischen literärischen Gesellschaft und Mitglied des Verwaltungsraths des Kinder-Rettungshauses nebst Jahresbericht und Gesetz des Kinder-Rettungshauses. Reval: gedruckt bei Lindfors Erben.

Wistinghausen, Henning von 1995. Die Kotzebue-Zeit in Reval: im Spiegel des Romans „Dorothee und ihr Dichter” von Theophile von Bodisco. Tallinn: H. von Wistinghausen.

Wistinghausen, Henning von 2016. Freimaurer und Aufklärung im Russischen Reich. Die Revaler Logen 1773–1820. Mit einem biographischen Lexikon. I kd. Köln–Weimar–Wien: Böhlau.

Keel ja kirjandus